Prezentowane opracowanie obejmuje zagadnienia związane z rewitalizacją Wzgórza Zamkowego w Będzinie i można je określić jako część składową ogólnego planu rewitalizacji Śródmieścia Będzina. Plan ten zakłada przywrócenie Wzgórza jego mieszkańcom, uatrakcyjnienie tego miejsca jak i terenów przyległych tak, aby można było wykorzystać drzemiący w nich potencjał.

Jest uzupełnieniem wykonywanego wcześniej projektu rewaloryzacji Parku na Wzgórzu Zamkowym (będzie prezentowany w późniejszym terminie), uwzględniającego również uruchomienie podziemii będzińskich.

Projekt dyplomowy skupia się na dwóch problemach. Pierwszy dotyczy aranżacji miejsca na organizowanie imprez plenerowych takich jak turnieje rycerskie, przedstawienia czy pokazy. Takie zapotrzebowanie zgłasza zarówno działające w Będzinie bractwo rycerskie, które ma swoją siedzibę w zamku, jak i mieszkańcy Będzina. Dodatkowo składnikami koncepcji podgrodzia są: osada i dydaktyczny ogród „średniowieczny”.

Drugi problem to odcięcie miasta od Góry Zamkowej, spowodowane budową w latach 70-tych arterii komunikacyjnej o charakterze ponadlokalnym, potocznie zwanej „Gierkówką” (dziś Al. H. Kołłątaja). Projekt przewiduje budowę mostu pieszego nad al. H. Kołłątaja z wieżą widokową usytuowaną u wylotu ul. Modrzejowskiej umożliwiającego łatwy dostęp do Góry Zamkowej.

W ramach przyszłych planów władz Będzina, dotyczących uatrakcyjnienia i podniesienia prestiżu Góry Zamkowej, zdecydowano się na przeprowadzenie badań społecznych. Zasadniczym celem tych badań było poznanie opinii i pomysłów mieszkańców, co do zmian, jakim powinno ulec Wzgórze Zamkowe wraz z bezpośrednim otoczeniem.

Badania społeczne, które przeprowadzono w Będzinie, zakończyły się dużym sukcesem, gdyż okazały się bardzo pomocne w poznaniu opinii i pomysłów mieszkańców Będzina dotyczących Wzgórza Zamkowego. Pozwoliły zorientować się w oczekiwaniach zarówno mieszkańców Wzgórza jak i całej społeczności będzińskiej. Pomogły one znaleźć pomysł na przywrócenie tego miejsca na nowo nie tylko wąskiej grupie osób (przykładowo entuzjastów rycerstwa i średniowiecza, czy społeczności żydowskiej), ale wszystkim mieszkańcom i potencjalnym turystom.

Obecnie jest to obszar, który posiada ogromny potencjał, szczególnie ze względu na zamek. Jednakże potencjał ten jest w minimalnym stopniu wykorzystywany. Przedstawione pomysły na zwiększenie atrakcyjności Góry Zamkowej spotkały się z dużym poparciem ze strony mieszkańców Będzina. Respondenci wykazywali także swoją inicjatywę, prezentując pomysły na uatrakcyjnienie Wzgórza. Spośród wielu pomysłów warto wymienić między innymi budowę kawiarni czy też restauracji, sklepiku z pamiątkami, hotelu, parkingów. Dodatkowo proponowano zbudowanie wioski rycerskiej z areną turniejową, ścieżek rowerowych, czy też prozaicznych, ale niedostępnych na Wzgórzu, szaletów publicznych.

 Należy tutaj dodać, że koncepcje projektowe wchodzące w skład pracy dyplomowej zostały wykonane w oparciu o nowy plan zagospodarowania przestrzennego Będzina, uwzględniając jego obecne zapisy. Plan ten wszedł w życie w lipcu 2005 r. i jest obecnie obowiązującym aktem prawnym. Jego celem jest przywrócenie całego Wzgórza Zamkowego z otoczeniem, zarówno społeczności będzińskiej, jak i mieszkańcom okolicznych miast czy też turystom. 

Główną częścią projektu dyplomowego jest koncepcja Miasteczka Rycerskiego. Stanowi ona najważniejszy trzon projektu podgrodzia będzińskiego zamku, na który składają się trzy elementy. Pierwszy z nich to „średniowieczny” ogród dydaktyczny, drugi – osada średniowieczna, a trzeci to amfiteatr z areną turniejową.

Zasadniczo koncepcja Miasteczka Rycerskiego powstała z myślą o licznej grupie rycerzy będzińskich, upominających się o stworzenie tego typu obiektów i przestrzeni, a także z ich inicjatywy. Ostatecznie pod Miasteczko Rycerskie wybrano teren nieco oddalony od samego zamku, lecz w doskonałym kontakcie widokowym z jego sylwetą. W otoczeniu zamku zaproponowano rezerwat archeologiczny.
Tak położone miasteczko ma znacznie większe możliwości rozwoju. Ma służyć nie tylko rycerzom i społeczności będzińskiej, ale także turystom, których ma przyciągać do Będzina i być dodatkowym magnesem, obok zamku, pałacu Mieroszewskich czy cmentarza żydowskiego. 

„Średniowieczny” ogród dydaktyczny

 Dla miłośników sztuki ogrodowej przewidziane jest zagłębianie się w tematykę „średniowiecznego” ogrodu, który oferuje możliwość poznania idei leżących u podstawy tworzenia tego typu założeń w średniowieczu, a także zapoznanie się z bardzo bogatą symboliką tychże ogrodów. Z kolei dla entuzjastów średniowiecznych rzemiosł, obyczajów czy też turniejów rycerskich interesujące i zajmujące mogą stać się osada i zaraz w pobliżu niej ulokowany amfiteatr z areną turniejową.

Główne założenie kompozycyjne ogrodu dydaktycznego to wykorzystanie istniejącej osi widokowej między Pałacem Mieroszewskich a sylwetą wież zamku i kościoła, które w tym ujęciu układają się w jeden motyw. To niezwykle malownicze powiązanie krajobrazowe zostało w pełni zachowane i znacznie wzbogacone nowymi efektami. Oczywiście motywem przewodnim w projektowanym „średniowiecznym” ogrodzie jest wirydarz , który nierozerwalnie łączy się z tą epoką. Został on ukierunkowany w taki sposób, aby jedna z jego osi kompozycyjnych trafiała w wieżę będzińskiego zamku, druga zaś w altanę wiklinową porośniętą bluszczem, usytuowaną przy zabudowaniach osady średniowiecznej. Na przecięciu tych osi znajduje się fontanna, będąca ważnym elementem podkreślającym centrum kompozycji. Posiada ona również swą symboliczną treść (woda → symbol życia). Kwatery wirydarza średniowiecznego tworzy tzw. prato, czyli łąka kwietna , typowa dla średniowiecznych założeń ogrodowych. Całość kwater obrzeżona jest żywopłotem bukszpanowym. Dla podkreślenia motywu wirydarza, autor zdecydował się zastosować dodatkowo wokół niego dwa rzędy drzew owocowych (w tym przypadku jabłoni ozdobnej – Malus sp. prof. Sprenger), które poprzez rytm swoich pni, tworzą coś co przypomina i kojarzy się z arkadami stosowanymi zazwyczaj w średniowiecznych krużgankach. Należy tutaj dodać, iż zastosowana jabłoń posiada swoją symboliczną wymowę łączącą się z biblijnym rajem. Dzięki tego typu zabiegowi, wydziela się wnętrze ogrodowe o charakterze konkretnym, częściowo izolowane od reszty ogrodu. Idea ta łączy się z pojęciem hortus conclusus  tzw. ogrodu zamkniętego, przede wszystkim stosowanego w epoce średniowiecza.
Przechodząc do omawiania kolejnej części składowej ogrodu jaką jest labirynt, należy zaznaczyć, iż jest to forma mocno związana z ogrodem średniowiecznym, mająca swą symboliczną wymowę. Labirynt był stosowany jako symbol krętej i zawiłej ścieżki życia. Punkt centralny labiryntu został dodatkowo wzmocniony za pomocą umieszczonej w nim rzeźby tzw. artefaktu ogrodowego.

Kolejnym bardzo ważnym punktem dydaktycznym tego założenia ogrodowego są rabaty ziołowe. Są to tzw. ogródki bez trawy, które rozmieszczone zostały wzdłuż głównej ścieżki dodatkowo obrzeżone mniejszymi ścieżkami, dla łatwiejszego ich obejścia i pielęgnacji. Prostokątne kwatery rabat ziołowych zostały rozmieszczone naprzemiennie, aby urozmaicić tą część ogrodu i by sprawiały wrażenie spontanicznie rozmieszczonych. Dodatkowo zagony rabat zostały obłożone deskami, przez co zostały wyniesione do góry. Był to częsty zabieg stosowany w średniowieczu, który sprawiał, że można było łatwo je pielęgnować, a także do nich dojść

Osada „średniowieczna”

Osada ta została zaprojektowana jako zabudowa nawiązująca do stylu tejże epoki, ale nie jest w żadnej mierze rekonstrukcją dawnego podgrodzia zamku. Autor projektu starał się czerpać inspiracje z różnych obiektów i historycznych miejsc bezpośredniozwiązanych ze średniowieczem, a także ze współczesnych dzieł architektury drewnianej. W rezultacie powstała koncepcja osady „średniowiecznej” w formie zaokrąglonej z zamkniętym wewnątrz dziedzińcem i  wieżą stanowiącą ostatnie miejsce schronienia w grodzie tzw. „refugium ”.

Zabudowa tej części Miasteczka Rycerskiego nawiązuje do średniowiecznych kwartałów mieszkaniowych, lokowanych na planie magdeburskim. Została ona rozplanowana tak, by zapewnić możliwość korzystania z niej przez różne grupy rzemiosł, tj. kołodziejów, garncarzy, tkaczy, bednarzy itp. Oczywiście w środku znalazłoby się również miejsce na browar, kuźnię, stajnie czy wszelakiego typu narzędzia tortur jak dyby, szubienica, koło itd. Ponadto w części północno – wschodniej jest przewidziany młyn wodny, który mógłby być zasilany przez Czarną Przemszę. Dodatkową atrakcją osady „średniowiecznej” jest wieża wolnostojąca, w postaci ratusza.

Amfiteatr z areną turniejową

Amfiteatr jest trzecią i ostatnią częścią składową Miasteczka Rycerskiego. Jego kształt wynika bezpośrednio z uwarunkowań miejsca zarówno funkcjonalnych jak i krajobrazowych. Arena z jednej strony ograniczona jest przez trybunę „opartą” na wale od strony ronda. Wał ten oprócz funkcji kształtowania trybuny, spełnia dodatkowo istotną rolę izolacji akustycznej od strony ruchliwego ronda. Dodatkowo efekt ten jest wzmacniany zastosowaniem roślinności wysokiej, porastającej wał oraz rozmieszczeniem na koronie wału ekranu akustycznego porośniętego bluszczem. Trybuny amfiteatru wykonane są z okładziny kamiennej, a siedziska z drewnianych ław. Naprzeciwko trybuny znajdują się dwa pomieszczenia techniczne dla obsługi, w których można wcześniej przygotować potrzebną dekorację, rekwizyty. Bardzo ważną rzecz w organizacji przestrzeni całości miasteczka rycerskiego pełni niewielki plac w pobliżu osady „średniowiecznej” oraz amfiteatru. Plac ten pełni funkcję porządkującą w zakresie komunikacji pieszej, rowerowej i samochodowej.


Plac ten jest formą „wiatraka” z umieszczoną na nim centralnie rzeźbą konia w uprzęży, ale bez jeźdźca. Chętni turyści mogą go dosiąść i zrobić sobie pamiątkowe zdjęcie na tle będzińskiego zamku.
Powiązaniem o bardzo istotnym znaczeniu komunikacyjnym z zamkiem jest drewniany most pieszo – rowerowy nad Czarną Przemszą, który zapewnia łatwe połączenie Miasteczka Rycerskiego z zamkiem.

Fatalne inwestycje w latach 70 – tych, takie jak choćby „Gierkówka”, doprowadziły do tego, że Góra Zamkowa stopniowo „zamierała”, gdyż była odcięta drogą szybkiego ruchu od reszty miasta. Al. H. Kołłątaja do dziś jest główną barierą utrudniającą czy wręcz hamującą wykorzystanie olbrzymiego potencjału, jakim jest Wzgórze Zamkowe.

 Dodaj komentarz - wypowiedz się

Dokument został opracowany na podstawie projektu dyplomowego pt: „ Podgrodzie będzińskiego zamku - projekt architektoniczno-krajobrazowy wybranych elementów” autorstwa  dyplomanta Marka Bogdanowicza.

Promotorem była, dr hab. arch. Krystyna Pawłowska profesor Politechniki Krakowskiej. Projekt jest rozwinięciem projektu rewaloryzacji Wzgórza Zamkowego, który został opracowany wcześniej przez zespół z Instytutu Architektury Krajobrazu pod kierunkiem pani profesor.